Asif Əsgərli
YAP İdarə Heyətinin üzvü
15 oktyabr 2003-cü il Azərbaycan Respublikasının müasir siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Həmin gün keçirilmiş prezident seçkiləri nəticəsində cənab İlham Əliyevin dövlət başçısı seçilməsi ölkənin siyasi rəhbərliyində dəyişikliklə yanaşı, müstəqil dövlət quruculuğunun növbəti mərhələsinə keçid, siyasi varislik, uzunmüddətli inkişaf hədəfləri və idarəetmə prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə idi.
Bu tarixi yalnız bir seçki günü kimi deyil, Azərbaycanın müstəqillik dövründə formalaşmış dövlətçilik təcrübəsinin yeni şəraitdə davam etdirilməsi, iqtisadi potensialın siyasi və strateji məqsədlərə yönəldilməsi, beynəlxalq münasibətlər sistemində ölkənin mövqeyinin möhkəmləndirilməsi və sonrakı onilliklərdə həyata keçiriləcək siyasətin əsas istiqamətlərinin müəyyənləşməsi kontekstində araşdırmaq mümkündür.
2003-cü il: müstəqil Azərbaycanın tarixi seçim mərhələsi
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etmiş Azərbaycan XX əsrin sonlarında mürəkkəb siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik çağırışları ilə üzləşmişdi. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, milli təhlükəsizliyin təmin olunması, iqtisadi sistemin yenidən qurulması, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi və beynəlxalq münasibətlərdə müstəqil mövqenin formalaşdırılması ölkənin əsas strateji məsələləri sırasında idi.
1993-cü ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə dövlət idarəçiliyinin mərkəzləşdirilməsi, siyasi sabitliyin bərpası, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və uzunmüddətli iqtisadi inkişafın əsaslarının yaradılması sahəsində yeni mərhələ başladı.
1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunması, həmin il imzalanmış "Əsrin müqaviləsi” və 1995-ci ildə ilk Konstitusiyanın qəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın siyasi və iqtisadi inkişaf trayektoriyasının formalaşmasında mühüm hadisələr idi.
2003-cü ildə isə ölkənin qarşısında iki bir-biri ilə əlaqəli vəzifə dayanırdı: əldə olunmuş dövlətçilik təcrübəsinin qorunması və dəyişən regional, iqtisadi və beynəlxalq şəraitə uyğun yeni inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi.
Bu baxımdan 15 oktyabr 2003-cü il seçkiləri hakimiyyətin növbəti mərhələyə və yeni strateji idarəetməyə keçidinin siyasi mexanizmi idi. Cənab İlham Əliyevin prezident seçilməsi Ümummilli Lider Heydər Əliyevin uzun illər ərzində formalaşdırdığı dayanıqlı siyasi kursun davam etdirilməsi ilə bağlı idi.
Siyasi varislik və dövlətçilik institutlarının davamlılığı
Dövlət idarəçiliyində siyasi varislik yalnız rəhbər şəxsin dəyişməsi demək deyil. O, dövlətin strateji prioritetlərinin, idarəetmə mexanizmlərinin, beynəlxalq öhdəliklərinin və uzunmüddətli inkişaf proqramlarının necə davam etdirilməsi məsələsini də əhatə edir. Azərbaycanın 2003-cü il təcrübəsi bu baxımdan bir neçə istiqamətdə təhlil oluna bilər.
Birincisi, dövlətçilik xəttinin davam etdirilməsi. Müstəqilliyin ilk onilliyində yaradılmış siyasi və hüquqi institutların fəaliyyətinin davam etdirilməsi, dövlətin iqtisadi və təhlükəsizlik imkanlarının genişləndirilməsi əsas vəzifələrdən idi.
İkincisi, yeni idarəetmə prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi. Dövlətin qarşısında yalnız mövcud sabitliyi qorumaq deyil, həm də iqtisadi resursları infrastrukturun yenilənməsinə, regional inkişafa, sosial siyasətə və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrə yönəltmək vəzifəsi dayanırdı.
Üçüncüsü, siyasi legitimlik və ictimai etimad məsələsi. Uzunmüddətli dövlətçilik strategiyasının dayanıqlılığı yalnız qərarların qəbul edilməsi ilə deyil, onların hüquqi əsasları, ictimai dəstək, hesabatlılıq və siyasi iştirak imkanları ilə də müəyyən olunur. Buna görə də varislik konsepsiyasının təhlili həm davamlılıq amilini, həm də demokratik institutların inkişafına dair tələbləri əhatə etməlidir. 15 oktyabr 2003-cü ilin tarixi mənası məhz bu iki xəttin – dövlətçilikdə davamlılığın və yeni idarəetmə mərhələsinin başlanmasının – qarşılıqlı əlaqəsində görünür.
Strateji idarəetmə modelinin formalaşması: cari qərarlardan uzunmüddətli hədəflərə
2003-cü ildən sonrakı dövrü təhlil edərkən diqqəti cəlb edən istiqamətlərdən biri dövlət siyasətində uzunmüddətli iqtisadi inkişaf proqramlarının, infrastruktur layihələrinin və regional inkişaf mexanizmlərinin genişlənməsidir. Strateji idarəetmə dövlətin qarşısında duran problemlərə ayrı-ayrı və bir-birindən təcrid olunmuş qərarlarla deyil, qarşılıqlı əlaqəli məqsədlər sistemi vasitəsilə yanaşmaq deməkdir. Bu modeldə iqtisadiyyat, sosial siyasət, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat, insan kapitalı, müdafiə qabiliyyəti və xarici siyasət bir-birini tamamlayan xəttlər kimi baxılır.
Cənab İlham Əliyevin prezidentliyinin ilk dövründə qəbul edilən qərarlardan biri 24 noyabr 2003-cü ildə sosial-iqtisadi inkişafın sürətləndirilməsi ilə bağlı tədbirlərin müəyyənləşdirilməsi idi. 2004-cü ildə isə regionların sosial-iqtisadi inkişafı üzrə ilk dövlət proqramı qəbul edildi. Sonrakı illərdə bu istiqamət üzrə yeni proqramların həyata keçirilməsi regional infrastrukturun və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsinə yönəldi. Bu prosesin strateji idarəetmə baxımından əhəmiyyəti bir neçə məqamda özünü göstərirdi:
Proqramlı idarəetmə: ayrı-ayrı fəaliyyətlərin ümumi inkişaf məqsədləri ilə əlaqələndirilməsi.
Resursların səfərbər edilməsi: enerji gəlirlərinin infrastruktur, nəqliyyat, sosial xidmətlər, ordu quruculuğu və digər sahələrə yönəldilməsi.
Regional inkişaf: iqtisadi fəallığın paytaxtdan kənarda da genişləndirilməsi üçün dövlət proqramlarının tətbiqi.
Uzunmüddətli planlaşdırma: qısamüddətli ehtiyaclarla yanaşı, gələcək iqtisadi və geosiyasi mövqelərin nəzərə alınması.
2003-cü ildən sonrakı dövr dövlət idarəçiliyində proqram əsaslı yanaşmanın genişləndiyi mərhələ kimi təhlil edilməlidir. Bununla belə, strateji idarəetmənin səmərəliliyi yalnız qəbul edilmiş proqramların sayı ilə deyil, onların icra səviyyəsi, xərclərin səmərəliliyi, bölgələr üzrə nəticələr və vətəndaşların həyatına real təsiri ilə ölçülməlidir.
İqtisadi inkişaf və enerji strategiyasının dövlətçilikdə rolu
Azərbaycanın iqtisadi inkişaf tarixində enerji sektoru xüsusi yer tutur. 1994-cü ildə imzalanmış "Əsrin müqaviləsi” ilə təməli qoyulan neft strategiyası 2003-cü ildən sonrakı mərhələdə də ölkənin iqtisadi və xarici siyasət imkanlarının genişlənməsində və şaxələnməsində mühüm rol oynadı. İlham Əliyevin 1994–2003-cü illərdə SOCAR-da vitse-prezident və birinci vitse-prezident vəzifələrində çalışması onun prezidentliyə qədərki fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri olmuşdu. Enerji siyasətinin dövlətçilik baxımından əhəmiyyəti neft və qaz hasilatının artırılması ilə məhdudlaşmırdı. Burada əsas məsələ təbii resurslardan əldə olunan gəlirlərin dövlətin iqtisadi imkanlarına, beynəlxalq tərəfdaşlıqlarına və uzunmüddətli inkişafına necə çevrilməsi idi. Enerji gəlirləri və beynəlxalq enerji layihələri Azərbaycana aşağıdakı istiqamətlərdə imkanlar yaratdı:
İqtisadi və maliyyə resurslarının şaxələndirilməsi.
Magistral yolların, enerji və kommunal infrastrukturun inkişaf etdirilməsi.
Xarici investisiyaların cəlb edilməsi və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi.
Dövlətin regional enerji təhlükəsizliyində iştirakının artması.
Müdafiə və digər strateji sahələr üçün maliyyə imkanlarının formalaşması.
Prezidentin 2021-ci ildə təsdiq etdiyi "Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” sənədində əvvəlki onilliklərdə formalaşmış iqtisadi və infrastruktur imkanlarının ölkənin suverenliyinin möhkəmləndirilməsi və gələcək inkişafı üçün əhəmiyyəti vurğulanır. Eyni sənəd iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, insan kapitalının inkişafı və rəqəmsal iqtisadiyyatın genişləndirilməsi kimi məsələləri də önə çəkir. Lakin enerji resurslarının mövcudluğu öz-özlüyündə dayanıqlı inkişafı təmin etmir. Uzunmüddətli nəticə üçün qeyri-neft sektorunun inkişafı, məhsuldarlığın artırılması, rəqabətqabiliyyətli müəssisələrin formalaşması, şəffaf iqtisadi institutlar və insan kapitalına investisiyalar da zəruridir. Buna görə Azərbaycanın 2003-cü ildən sonrakı iqtisadi təcrübəsini həm əldə olunan maliyyə imkanları, həm də iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində qarşıya çıxan vəzifələr əsasında qiymətləndirmək lazımdır.
Regional inkişaf: vahid dövlət məkanının iqtisadi və sosial inteqrasiyası
Dövlətçilik yalnız paytaxtda güclü institutların mövcudluğu ilə ölçülmür. Dövlətin dayanıqlılığı regionlarda yaşayış şəraitinin, məşğulluğun, təhsilin, səhiyyənin, nəqliyyatın və iqtisadi imkanların inkişafından da asılıdır. Bu baxımdan regionların sosial-iqtisadi inkişafı üzrə dövlət proqramları 2003-cü ildən sonrakı idarəetmə siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Dövlət proqramları regionlarda infrastrukturun yenilənməsi, sahibkarlığın təşviqi və yeni iqtisadi fəaliyyət imkanlarının yaradılmasını hədəfləyirdi. Regional inkişaf siyasətinin dövlətçilik baxımından üç əsas nəticə istiqaməti vardır.
Birinci istiqamət – iqtisadi inteqrasiya. Yol, rabitə, enerji və kommunal infrastrukturun inkişafı bölgələrin milli iqtisadiyyatla əlaqələrini genişləndirir, məhsulların bazarlara çıxışını asanlaşdırır.
İkinci istiqamət – sosial imkanların genişlənməsi. Təhsil, səhiyyə və digər xidmətlərin əlçatanlığının artırılması vətəndaşların yaşayış yerindən asılı olmayaraq inkişaf imkanlarına sahib olması üçün vacibdir.
Üçüncü istiqamət – məşğulluq və yerli təşəbbüskarlıq. Regional iqtisadiyyatın inkişafı gənclərin doğma bölgələrində iş tapması, sahibkarlıq fəaliyyətinə başlaması və yerli icmaların inkişafında iştirak etməsi üçün şərait yarada bilər.
Bununla yanaşı, regional siyasətin nəticələrini yalnız inşa edilmiş obyektlərlə qiymətləndirmək kifayət deyil. Yeni infrastrukturun davamlı istismarı, yaradılmış iş yerlərinin keyfiyyəti, əməkhaqqı səviyyəsi, regionlararası fərqlərin azalması və gənclərin iqtisadi fəallığı da mühüm göstəricilərdir. Məhz bu meyarlar 2003-cü ildən sonra formalaşan inkişaf modelinin uzunmüddətli səmərəliliyini qiymətləndirmək üçün əsasdır.
Xarici siyasət və Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin genişlənməsi
Müstəqil dövlətin strateji idarəetməsi daxili inkişafla yanaşı, xarici siyasətin məqsədlərinin müəyyənləşdirilməsini də tələb edir. Azərbaycan üçün bu istiqamətdə enerji diplomatiyası, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq, regional təhlükəsizlik, nəqliyyat dəhlizləri və ərazi bütövlüyü məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
2003-cü ildən sonrakı dövrdə Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələri və regional enerji layihələrində iştirakı genişləndi. Bu proses ölkənin Avropa və Asiya arasında enerji və nəqliyyat əlaqələrindəki rolunun artması ilə müşayiət olundu. Azərbaycanın rəsmi dövlətçilik tarixçəsində də enerji və nəqliyyat layihələri ölkənin beynəlxalq mövqeyinə təsir edən amillər sırasında göstərilir.
Xarici siyasət baxımından bu mərhələnin əsas məsələlərindən biri iqtisadi əməkdaşlığı siyasi və təhlükəsizlik maraqları ilə uzlaşdırmaq idi. Enerji ixrac edən dövlət kimi Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlarla əlaqələri yalnız ticarət münasibətləri deyil, həm də uzunmüddətli qarşılıqlı asılılıq və diplomatik əməkdaşlıq mexanizmi yaratdı. Bununla belə, beynəlxalq mövqenin möhkəmləndirilməsi yalnız iqtisadi layihələrlə ölçülmür. Diplomatik əlaqələrin keyfiyyəti, beynəlxalq hüquq normalarına münasibət, müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi və regional münaqişələrin həlli istiqamətində əldə olunan nəticələr də bu qiymətləndirmənin tərkib hissəsidir. Azərbaycanın sonrakı tarixində ərazi bütövlüyünün bərpası dövlətin müdafiə, diplomatiya, iqtisadiyyat və beynəlxalq münasibətlər sahələrində topladığı imkanların qarşılıqlı əlaqəsini müzakirə etmək üçün mühüm nümunəyə çevrildi.
2020-ci il Vətən müharibəsi və uzunmüddətli dövlət strategiyası
2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi və onun nəticələri Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixinin ən mühüm mərhələlərindən biridir. Bu hadisəni yalnız hərbi uğurun nəticəsi kimi deyil, uzun illər ərzində formalaşmış müdafiə potensialı, iqtisadi imkanlar, texnoloji inkişaf, milli birlik və diplomatik fəaliyyət kontekstində təhlil etməliyik.
2003-cü ildən sonrakı dövrdə dövlətin maliyyə imkanlarının genişlənməsi, müdafiə xərclərinin artırılması və hərbi potensialın inkişafı Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasətinin mühüm istiqamətləri olmuşdur. Bununla belə, konkret nəticələri yalnız bir amillə izah etmək düzgün olmazdı. Hərbi hazırlıq, komandanlıq, kəşfiyyat, texnologiyalar, şəxsi heyətin fəaliyyəti, beynəlxalq şərait və diplomatik qərarlar birlikdə nəzərə alınmalıdır.
2021-ci ildə təsdiqlənmiş "Azərbaycan 2030” sənədində iqtisadi imkanların genişlənməsi, hərbi qüdrətin artırılması və ərazi bütövlüyünün bərpası arasında əlaqə dövlətin inkişafının əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunur. Bu mənada 2020-ci il hadisələri 2003-cü ildə başlayan prezidentlik dövrünün sonrakı siyasi və strateji nəticələrinin təhlilində mühüm yer tutur. Lakin tarixi səbəb-nəticə əlaqələrini araşdırarkən uzunmüddətli prosesləri yalnız bir tarixə və ya bir qərara bağlamaq əvəzinə, müxtəlif amillərin qarşılıqlı təsirini nəzərə almaq daha əsaslıdır.
2003–2023-cü illər: dövlət idarəçiliyində əsas inkişaf istiqamətləri
Aşağıdakı xronologiya 15 oktyabr 2003-cü ildən sonrakı mərhələnin əsas hadisələrini və onların strateji əhəmiyyətini ümumiləşdirir.
2003 – Yeni prezidentlik mərhələsi
İlham Əliyev 15 oktyabrda xalqın böyük əksəriyyətinin səsini qazanaraq prezident seçildi. Dövlət siyasətinin növbəti mərhələsində iqtisadi inkişaf, dövlətçilikdə davamlılıq və yeni idarəetmə prioritetləri ön plana çıxdı.
2004 – Regional inkişaf proqramları
Regionların sosial-iqtisadi inkişafı üzrə ilk dövlət proqramı qəbul edildi. Bu, regional infrastruktur və iqtisadi fəaliyyətin proqramlı şəkildə genişləndirilməsi istiqamətində mühüm addım idi.
2005-2010 – Enerji və infrastruktur imkanlarının genişlənməsi
Enerji ixracı, investisiyalar, nəqliyyat və infrastruktur layihələri iqtisadi siyasətin əsas istiqamətlərindən biri oldu.
2011-2019 – beynəlxalq nüfuzun yüksəlişi, ölkənin qlobal mərkəzə çevrilməsi
Ölkənin BMT Təhlükəsizlik Şurasına üzv seçilməsi, Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumlarını davamlı təşkili, Krans Montana Forumunun ilk dəfə Azərbaycanda keçirilməsi, Qoşulmama Hərəkatına sədrlik etməsi, "Avroviziya” Müsabiqəsinə, I Avropa, IV İslam həmrəylik oyunlarına ev sahibliyi etməsi tarixi uğurlardı.
2020 – Vətən müharibəsi və ərazi bütövlüyü
44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində həlledici mərhələ oldu və müharibədən sonrakı bərpa gündəliyini formalaşdırdı.
2021 - "Azərbaycan 2030” milli prioritetləri
İqtisadi rəqabət qabiliyyətlilik, inklüziv cəmiyyət, insan kapitalı, işğaldan azad edilmiş ərazilərə Böyük Qayıdış və yaşıl inkişaf dövlətin uzunmüddətli prioritetləri kimi müəyyənləşdirildi.
2023 - Suverenliyin tam bərpası
2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda keçirilən 1 günlük anti-terror əməliyyatından sonra Azərbaycan öz suverenliyini bütün ərazisində tam bərpa etdi. Bu mərhələ münaqişədən sonrakı idarəetmə və yenidənqurma məsələlərini ön plana çıxardı. Bu xronologiya göstərir ki, 2003-cü ildən sonrakı dövr müxtəlif inkişaf mərhələlərindən ibarətdir. Həmin mərhələlərin hər birində dövlətin qarşısında duran vəzifələr dəyişmiş, iqtisadi və siyasi prioritetlər yeni şəraitə uyğunlaşdırılmışdır.
Yeni dövlətçilik erasının gələcək ölçüsü: suverenlikdən dayanıqlı inkişafa
Dövlətçilik tarixində müəyyən bir mərhələnin əhəmiyyəti təkcə keçmişdə əldə edilmiş nəticələrlə deyil, gələcək üçün hansı imkanları yaratması ilə də müəyyən olunur.
Azərbaycanın qarşısında bu gün iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft ixracının genişləndirilməsi, innovasiyaların tətbiqi, rəqəmsal transformasiya, gənclərin əmək bazarına inteqrasiyası, regionların inkişafı və azad edilmiş ərazilərdə dayanıqlı yaşayışın təmin olunması kimi məsələlər dayanır.
"Azərbaycan 2030” milli prioritetləri bu istiqamətlərin bir qismini dövlət siyasətinin uzunmüddətli məqsədləri kimi müəyyənləşdirir. Sənəddə rəqabət qabiliyyətli iqtisadiyyat, dinamik və inklüziv cəmiyyət, müasir insan kapitalı, Böyük Qayıdış və yaşıl inkişaf əsas istiqamətlər kimi göstərilir.
15 oktyabr 2003-cü ilin tarixi-siyasi mənası
15 oktyabr 2003-cü il cənab İlham Əliyevin prezident seçilməsi Heydər Əliyev dövründə formalaşmış siyasi və iqtisadi kursun davam etdirilməsi, yeni idarəetmə prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi və dövlətin uzunmüddətli inkişaf istiqamətlərinin həyata keçirilməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə oldu. Sonrakı illərdə regional inkişaf proqramlarının həyata keçirilməsi, enerji və infrastruktur imkanlarının genişlənməsi, iqtisadi siyasətin yenilənməsi, müdafiə potensialının artırılması və 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası Azərbaycanın müasir tarixinin əsas istiqamətlərini formalaşdırdı. 2021-ci ildə qəbul edilmiş milli prioritetlər isə ölkənin növbəti inkişaf mərhələsinin məqsədlərini müəyyənləşdirdi. Bu hadisələrin məcmusu 2003-cü ildən sonrakı dövrə Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni siyasi və strateji mərhələ kimi baxmağa əsas verir.
15 oktyabr 2003-cü il tarixinin əsas qayəsi budur: dövlətçilikdə davamlılıq yalnız müəyyən siyasi kursun qorunması deyil, dövləti dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq, öz institutlarını inkişaf etdirmək, milli maraqları qorumaq və gələcək nəsillər üçün dayanıqlı inkişaf imkanları yaratmaqdır. Məhz bu baxımdan 15 oktyabr 2003-cü il həm Azərbaycanın müstəqillik tarixində mühüm siyasi keçid, həm də sonrakı onilliklərdə formalaşmış monolit inkişaf modelinin başlanğıc nöqtəsi adlandırılmalıdır.
