2025-ci il avqustun 8-9-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ABŞ-a səfəri yalnız ikitərəfli münasibətlər baxımından deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın geosiyasi gələcəyi baxımından mühüm dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu səfər Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin yeni mərhələyə keçidini sürətləndirməklə yanaşı, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin regional əməkdaşlıq və kommunikasiya imkanları ilə birbaşa əlaqələndirilməsinə şərait yaratdı.
Burada söhbət yalnız bir neçə görüş və sənəddən getmir. Daha geniş mənada, regiona yanaşmanın dəyişməsindən, Azərbaycanın geosiyasi çəkisinin və regional təşəbbüslərinin Vaşinqton tərəfindən daha rasional qiymətləndirilməsindən, eləcə də Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyin yeni reallıqlar üzərində qurulmasından gedir.
Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi xarici siyasətin əsas xüsusiyyəti onun milli maraqlar üzərində qurulması və dəyişən beynəlxalq şərtlərə uyğun çevik, lakin prinsipial mövqenin qorunmasıdır. Prezident İlham Əliyevin siyasəti nəticəsində Azərbaycan regional proseslərdə yalnız iştirak edən deyil, gündəliyin formalaşmasına təsir göstərən əsas aktorlardan birinə çevrilib.
Münasibətlərdə yeni mərhələnin zərurəti
ABŞ-Azərbaycan münasibətlərində son illər ərzində müəyyən ziddiyyətli yanaşmaların müşahidə olunması ikitərəfli əlaqələrin potensialının tam reallaşmasına mane olan amillərdən biri idi.
Bayden administrasiyası dövründə Vaşinqtonun Azərbaycanla bağlı siyasəti Bakıda kifayət qədər balanslı və obyektiv yanaşma kimi qəbul edilmirdi. Xüsusilə Qarabağ münaqişəsindən sonrakı mərhələdə ABŞ-ın bəzi mövqeləri Azərbaycan tərəfindən ölkənin suverenliyi və ərazi bütövlüyü ilə bağlı reallıqların lazımi səviyyədə nəzərə alınmaması kimi qiymətləndirilirdi.
Bu yanaşmanın yaratdığı siyasi etimadsızlıq Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin inkişafına da təsirsiz ötüşmədi.
Donald Trampın hakimiyyətə qayıdışı isə ABŞ-ın xarici siyasətində daha praqmatik və nəticəyönümlü yanaşmanın güclənməsi ilə müşayiət olundu. Tramp administrasiyasının əsas prioritetlərindən birinin müxtəlif regionlarda münaqişələrin həlli və yeni qarşıdurmaların qarşısının alınması olması Cənubi Qafqaz üçün də yeni imkanlar yaratdı.
Azərbaycan üçün əsas məsələ isə bundan ibarət idi: regionda yaranmış yeni reallıqlar beynəlxalq siyasətin əsas aktorları tərəfindən qəbul edilməli və münasibətlər bu reallıqlar əsasında qurulmalı idi.
Məhz bu baxımdan Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində baş verən transformasiya təsadüfi deyil. Bu, həm Vaşinqtonun regional siyasətindəki dəyişikliklərin, həm də Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı yeni geosiyasi reallığın nəticəsidir.
İlham Əliyev–Donald Tramp xətti
Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni mərhələnin formalaşmasında Prezident İlham Əliyevlə Donald Tramp arasında yaranmış siyasi dialoq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Trampın prezident seçilməsindən əvvəl və sonrakı dövrdə iki lider arasında aparılan məktublaşmalar, qarşılıqlı mesajlar və siyasi təmaslar münasibətlərin yenidən qurulması üçün mühüm zəmin formalaşdırdı.
Bu dialoqun əsas xüsusiyyəti emosional və ideoloji yanaşmadan daha çox qarşılıqlı maraqlara əsaslanmasıdır. Azərbaycan ABŞ-la münasibətlərdə öz milli maraqlarından geri çəkilmədən əməkdaşlığa hazır olduğunu nümayiş etdirdi. Vaşinqton isə Azərbaycanın regionda malik olduğu siyasi, iqtisadi və geostrateji imkanları daha realist şəkildə qiymətləndirməyə başladı.
2025-ci ilin avqustunda Prezident İlham Əliyevin ABŞ-a səfəri bu prosesin ən mühüm mərhələlərindən biri oldu.
Səfər çərçivəsində keçirilən görüşlər və verilən bəyanatlar Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin yeni məzmun qazandığını göstərdi. Ən mühüm istiqamətlərdən biri isə iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın institusional əsaslarının yaradılması barədə razılaşma oldu.
Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə Amerika Birləşmiş Ştatları Hökuməti arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın hazırlanması barədə razılaşma münasibətlərin sadəcə siyasi dialoq səviyyəsində qalmadığını, daha geniş və uzunmüddətli çərçivəyə keçirilməsinin nəzərdə tutulduğunu göstərir.
"907-ci düzəliş” məsələsi: siyasi etimadın bərpası
Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində uzun müddət mübahisə doğuran məsələlərdən biri də ABŞ-ın Azərbaycana münasibətdə tətbiq etdiyi "Azadlığa Dəstək Aktı”nın 907-ci düzəlişi idi.
Bu düzəlişin dondurulması ilə bağlı qərar Vaşinqtonun Bakı ilə münasibətlərində yeni siyasi yanaşmanın mühüm göstəricilərindən biri kimi qəbul edilə bilər.
Çünki Azərbaycan üçün məsələ yalnız konkret hüquqi mexanizmin tətbiq olunub-olunmaması deyildi. Burada daha fundamental məsələ siyasi münasibətin xarakteri idi. 907-ci düzəlişin dondurulması ABŞ tərəfindən Azərbaycanın dəyişmiş geosiyasi və təhlükəsizlik reallıqlarının nəzərə alınmasının simvolik ifadəsinə çevrildi.
TRIPP və Zəngəzur istiqamətində yeni geosiyasi imkanlar
ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin transformasiyasını yalnız diplomatik təmaslarla məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Yeni mərhələnin mühüm komponentlərindən biri də regional kommunikasiyaların inkişafıdır.
TRIPP layihəsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Layihə Cənubi Qafqazda nəqliyyat və logistika əlaqələrinin yeni modelinin formalaşmasına imkan yarada bilər.
Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyanın açılması isə yalnız Azərbaycan və Ermənistan arasında əlaqələrin normallaşması məsələsi deyil. Bu, eyni zamanda Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının inkişafı, regionun iqtisadi potensialının artırılması və Cənubi Qafqazın geoiqtisadi əhəmiyyətinin yüksəldilməsi deməkdir.
Bu səbəbdən Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyanın yaradılmasını Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin dar çərçivəsində deyil, daha geniş regional və beynəlxalq kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır.
Sülh müqaviləsi: prosesin siyasi nəticəyə çevrilməsi
Azərbaycan–ABŞ münasibətlərindəki yeni dinamikanın ən mühüm nəticələrindən biri də Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh gündəliyinin yeni mərhələyə keçməsi üçün yaranan əlverişli siyasi mühitdir.
Azərbaycan uzun müddət bəyan edib ki, Cənubi Qafqazda davamlı sülh yalnız qarşılıqlı suverenlik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığı prinsipləri əsasında mümkündür.
Bu yanaşmanın mühüm nəticəsi ondan ibarətdir ki, Azərbaycan artıq postmünaqişə mərhələsinin əsas gündəliyini müəyyən edən tərəflərdən biridir.
Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması isə yalnız iki dövlət arasında münasibətlərin normallaşması anlamına gəlmir. Bu, bütövlükdə Cənubi Qafqazın siyasi arxitekturasının dəyişməsi deməkdir.
Sülh müqaviləsi regionda uzun illər mövcud olmuş qarşıdurma məntiqindən əməkdaşlıq məntiqinə keçidi sürətləndirə bilər. Bunun üçün isə sənədin imzalanması qədər onun müddəalarının icrası, qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması və kommunikasiyaların açılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi ilə Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin transformasiyası bir-birindən ayrı proseslər kimi qiymətləndirilməməlidir. ABŞ-ın regiona daha praqmatik yanaşması, Azərbaycanın regional lider kimi mövqeyi və Ermənistanla münasibətlərin normallaşması istiqamətində əldə olunan irəliləyişlər bir-birini tamamlayan proseslərdir.
Vens səfəri və strateji tərəfdaşlığın institusionallaşması
ABŞ-ın yüksək səviyyəli nümayəndələrinin Azərbaycana sonrakı səfərləri, o cümlədən vitse-prezident Ceyms Vensin Bakı ilə təmasları bu siyasi xəttin davamlı xarakter daşıdığını göstərən mühüm amillərdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Əgər əvvəlki mərhələdə Azərbaycan–ABŞ münasibətləri ayrı-ayrı məsələlər ətrafında formalaşırdısa, yeni mərhələdə münasibətlərin daha geniş strateji çərçivəyə salınması müşahidə olunur.
Strateji tərəfdaşlıq haqqında Xartiyanın hazırlanması və sonrakı mərhələdə onun imzalanması istiqamətində atılan addımlar da məhz bu institusional yanaşmanın göstəricisidir.
Bu, münasibətlərin şəxslərdən və ayrı-ayrı siyasi administrasiyalardan asılılığını azaltmaqla yanaşı, iki ölkə arasında uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşmasına xidmət edə bilər.
Azərbaycanın diplomatik xətti öz nəticəsini verir
Bütün bu proseslərin fonunda bir mühüm məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır: Azərbaycan son illərdə xarici siyasətində prinsipiallıq və praqmatizmi paralel şəkildə həyata keçirib.
Bakı bir tərəfdən milli maraqlar, suverenlik və ərazi bütövlüyü məsələlərində mövqeyindən geri çəkilməyib, digər tərəfdən isə müxtəlif güc mərkəzləri ilə dialoqu davam etdirib.
Bu siyasətin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan heç bir tərəfin geosiyasi rəqabətinin alətinə çevrilmədən öz milli maraqlarını qorumağa və bütün əsas aktorlarla qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq qurmağa çalışır.
ABŞ-la münasibətlərdəki yeni mərhələ də bu siyasətin nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Yeni mərhələ nə vəd edir?
Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin transformasiyası və Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi Cənubi Qafqaz üçün yeni siyasi reallığın formalaşmasına gətirib çıxara bilər.
Burada üç əsas istiqamət xüsusilə diqqət çəkir:
Birincisi, Azərbaycan və ABŞ arasında strateji tərəfdaşlığın siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik komponentlərinin genişlənməsi.
İkincisi, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması və onun davamlı mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsi.
Üçüncüsü, Zəngəzur istiqaməti də daxil olmaqla regional kommunikasiyaların açılması və Cənubi Qafqazın nəqliyyat-logistika xəritəsinin dəyişməsi.
Bu üç istiqamət bir-birindən ayrı deyil. Əksinə, onların hər biri digərinin tamamlayıcısıdır.
Əgər sülh əldə olunarsa, kommunikasiyalar üçün yeni imkanlar yaranacaq. Kommunikasiyaların açılması isə iqtisadi qarşılıqlı asılılığı artıraraq sülhün dayanıqlılığını gücləndirə bilər. ABŞ-Azərbaycan strateji tərəfdaşlığının dərinləşməsi isə bu proseslərin daha geniş beynəlxalq və geoiqtisadi çərçivəyə daxil olmasına imkan yarada bilər.
Nəticə etibarilə, 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda baş verənlərə yalnız bir səfərin nəticəsi kimi baxmaq doğru olmaz. Bu hadisələr Azərbaycanın uzun illər ərzində həyata keçirdiyi ardıcıl xarici siyasətin, regionda yaranmış yeni reallıqların və ABŞ-ın Cənubi Qafqaza yanaşmasında baş verən dəyişikliklərin kəsişmə nöqtəsidir.
Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin yeni mərhələsi və Azərbaycan–Ermənistan sülh gündəliyi eyni geosiyasi prosesin iki mühüm istiqaməti kimi çıxış edir. Bu prosesin uğuru isə təkcə sənədlərin imzalanmasından deyil, yeni siyasi reallığın bütün tərəflər tərəfindən qəbul edilməsindən və sülhün real regional əməkdaşlığa çevrilməsindən asılı olacaq.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə isə artıq əldə edilmiş siyasi nəticələri davamlı və institusional xarakterə çevirməkdir. Bunun üçün Bakı həm Vaşinqtonla strateji tərəfdaşlığını inkişaf etdirməli, həm də Ermənistanla sülh prosesində əldə olunan razılaşmaların praktik icrasına nail olmalıdır.
Cənubi Qafqazın gələcək siyasi xəritəsi məhz bu iki istiqamətin nə dərəcədə uğurla uzlaşdırılacağından asılı olacaq.
Səbuhi ABBASOV,
7NEWS.az saytının baş redaktoru,
İnternet-media ekspert
